چيزى ديگر شود . ( از اسفار ج 1 ص 157 ) . مادهء عامّ - ماده عام در مقابل ماده خاص است و آن هيولاى اولاى عالم است ، كه قابل تبديل بصور و اشكال مختلف است ، توضيح آنكه اگر در حركات و تبدلات عالم خارج و جهان جسمانى بنگريم مشاهده خواهيم كرد كه گاه تحولات حاصله در نوع واحد از مواليد است چنان كه نهالى در اثر تبدلات خاص كيفى و كمى مراحلى را طى كرده و بمرحلهء كمال ممكن خود كه بارورى باشد ميرسد و در تمام مراحل تحولات خود وحدت نوعيهء آن محفوظ است نهايت بعد از رسيدن به كمال ممكن خود يا متوقف مىشود كه اين فرض محال است و يا دگرگون شود . و صورت نوعيهء خود را از دست بدهد : و مسلم است كه اين گونه تبدلات خللى به صورت نوعيهء اشياء متبدل وارد نمىسازد و بلكه مراحل كمال ممكن خود را طى مىكند و گاه تحولات حاصله موجب تبديل نوعى بنوعى ديگر است . چنان كه آب تبديل به هوا شود و هوا تبديل به آب و خاك و آتش و بالاخره هر يك تبديل به عنصرى ديگر و گاه تحولات طاريه و با وسائل و يد صناعى انجام مىشود نه بر حسب تبدلات طبيعى چنان كه نجار از چوب اشياء مختلف باشكال متفاوت ميسازد و اگر خوب بنگريم درمىيابيم كه ماده در تمام اشياء عالم جسمانى يكى است و آن را مادهء عام و مادة المواد و هيولاى اولى نامند و در هر يك از انواع نيز با حفظ صورت نوعيه مادهء هست كه مراتب كمال همان نوع را با حفظ صورت نوعيه طى مىكند و مادام كه آن ماده در اثر تبدلات خاص نوعى خود بمرحله‌اى نرسيده است كه خلع صورت نوعى كند و تبدلاتش در مراتب همان نوع باشد ماده خاص همان نوع خواهد بود لكن اين ماده غير از مادهء به معناى هيولاى اولى است زيرا اين ماده مادهء محض نيست بلكه متلبس به صورت نوعيهء خاصى مىباشد و همين طور موجودى كه خود نوعى از انواع مواليد است و با دست صناعى متحول و متبدل با اشكال مختلف گردد و چون قابل تبدل و تحول باشكال مختلف است مادهء عام است . ( شفا ج 2 ص 412 - و ج 1 ص 21 ) . مادهء عَقْليَّه - مراد از مادهء عقليه جنس است كه مادهء عقلى است و فصل صورت عقلى است ( از اسفار ج 1 ص 117 ) . مادهء قَريبَه - هر امرى در جريان حركت و تحولات جسمانى و طبيعى ناچار مراحلى را طى مىكند و تلبس آن به بعضى از صور متعاقبه مقدم و نزديك‌تر از تلبس آن به صورت ديگر است مانند نطفه كه به صورت جنينى اقرب از انسانى است و بنا بر اين نطفه نسبت به انسان كامل العيار و الاعضاء مادهء بعيد است و نسبت به جنين مادهء قريب است . و بالجمله مادهء قريب ماده‌ايست كه در قابليت صورت احتياج بانضمام چيزى ديگر نداشته باشد . ( از شفا ج 1 ص 285 ) . مادهء قَضيَّه - نسبت نفس الامرى